|
Bir çocuğun doğuştan üstün zekalı
olması, doğanın bir lütfu... Bu yeteneği bulup geliştirmek ise,
ailelere düşüyor.. Çünkü üstün zeka da, işlenmezse kısa sürede
kaybolup gidebilir...
Adam Olacak Çocuk /
Ayşegül Aydoğan
Einstein, Newton, Edison, Stephen Hawking, Beethoven...
Üstün zeka ve yetenekli dediğimizde
akla gelen ilk isimler. Kimileri onlar gibi bilim dünyasına
isimlerini altın harflerle yazdırıp nesilden nesile ulaşan
buluşlara imza atma şansını buluyor. Kimileri ise binlercesi
arasında, fark edilemeden kaybolup gidiyor. Pek çok kişinin
ilgisini çeken ‘Üstün zeka, üstün yetenek nedir, nasıl
anlaşılır, özellikleri nedir?’ gibi soruların cevabını, Çocuk
Psikiyatristi Dr. Osman Sabuncuoğlu’ na sorduk:
Üstün zeka nedir?
Normalin üstü, yüksek zeka diye
tanımlanır. Tüm insanlar arasında en ileri noktada olanlardır.
IQ olarak 90’ın üstü normal, 135’in üzeri üstün zekadır.
Genetik mi?
Tabii genetik etki var. Ancak dış
dünyayla etkileşimi de önemli. Çocuk çok ileri zekayla dünyaya
gelebilir ama yetiştirildiği ortam, yaşadıkları, geçirdiği
hastalıklar kişiyi zeka açısından kötü bir duruma getirebilir.
Üstün zeka nasıl anlaşılır?
Çocukta 0 - 6 yaş gelişimi hızlıysa,
yani yaşına göre daha çabuk yürüyor, hızlı öğreniyor, erken
konuşuyor, insanlarla ilişkiyi erken kurabiliyorsa, konu ve
kavramları çok kısa sürede ve yaşının ilerisinde anlama becerisi
gösteriyorsa ileri zekadan bahsedebiliriz. Okul döneminde ise
örneğin ilkokul 3. sınıf öğrencisi ama abisinin matematik
problemlerini çözüyorsa bu ipucu olabilir.
Yeteneği için fırsat gerek
Üstün - özel yetenek nedir?
Belli bir alanda
diğerlerinden farklı kavrama, hızlı ilerleme ve farklılık
göstermektir.
Tesadüfen mi ortaya çıkar?
Örneğin çocuğun müziğe çok büyük bir
yatkınlığı olabilir. Ama evde bir çalgı aleti yoksa yeteneği
ortaya çıkmaz. Çok iyi satranç oynayacak kapasitesi olabilir ama
hiç oynamazsa bu yeteneğini anlayamazsınız. Üstün yeteneklerini
ortaya çıkarmak için daha ayrıntılı bir yaklaşım ve imkân
sağlamalı.
Erken okuma yazma, zeka belirtisi mi?
Tabi ileri zeka göstergesi
sayılabilir. Ancak çok erken okuyan yazan bazı çocuklarda içe
kapanıklık, hafif otistik belirtiler görülüyor. Okuyor ama
yalnızca bir şifreyi çözmüş oluyor. Başka bir alanda kayıpları,
eksikleri oluyor, örneğin sosyal ilişkilerde. Diğer çocuklardan
uzak kalıyor. Ancak disleksi gibi öğrenme bozuklukları nedeniyle
IQ’su yüksek olsa da geç okuyup yazanlar var.
Zekâ ayrı yetenek ayrı
 Üstün
yetenek ve zekâ birlikte mi olur?
Her zaman değil. Örneğin çok parlak
müzik yeteneği olan birinin çok ileri düzeyde zekası
olmayabilir.
Nelere üstün yetenek diyemeyiz?
Örneğin yazarlıkla ilgili üstün
yetenekten bahsedilemez. Çünkü birikim işidir. Ya da Mozart bir
günde konçerto bestelemedi. Çok çalışan biriydi.
Bu çocuklara nasıl yaklaşmalı?
Üzerlerine çok düşülmemeli. Süper
çocuk yaratmak için aşırı çaba gösterilmemeli. Yaşıtlarından
daha ileri gittiği bir potansiyeli varsa o alanda desteklenmeli.
Çocuk üstün olan özellikleri nedeniyle yaşıtlarından
soyutlanmamalı. Üstün zeka ya da yetenek her şeyi garanti
etmiyor. Bazıları keşfedilmeyip kaybolup gidiyor.
Çocuğunuz özel mi?
Çocuğunuz aşağıda
sayılan yeteneklerin büyük çoğunluğuna sahipse, onun üstün
zekâlı olduğu ya da en azından doğuştan özel yeteneklerle
donatılmış olduğu söylenebilir. Ancak bu kararı, yine de özel
testler sonucu uzmanlar verir:
• Yeni fikirleri çok çabuk
algılayabilme, kabul edebilme, bilinmeyeni araştırma isteği,
güçlü sezgilere sahip olma, dikkatli, meraklı olma.
• Öğrenmeyi, zihinsel uğraşılarda
bulunmayı ve problem çözmeyi sevme.
• Sebep sonuç ilişkilerine meraklı olma,
öğrendiklerini uygulayabilme ve gerçeği keşfetmeyi sevme, yeni
bir takvim ya da alfabe geliştirme.
• Bir kez karşı karşıya kaldığı bir
malzemeyi akılda tutma.
• Kelime bilgisinin çeşitliliği, kendini
kolaylıkla ayrıntılı olarak ifade edebilme, farklı konularda
derin bilgi edinebilme.
• Araştırıcı olma, yüksek not alma
isteği ve dış yaptırımlara bağlı olmayan bir öğrenme isteğine
sahip olma.
• Eleştirel düşünme yeteneğine sahip ve
şüpheci olma, fikirleri kendine kanıtlama gereksinimi duyma.
• Yaratıcı ve mucit olma ve beyin
fırtınası yapmayı heyecanlı bulma.
• Sonucu görmek uğruna bir konuya
yoğunlaşma konusunda kararlı olma.
• Duyarlı olma, kendini karşısındakinin
yerine koyarak onun duygularını anlama.
• Enerjik, uyanık ve istekli olma, yeni bir üretimde
bulunurken yoğun çaba ve çalışmalara girme.
• İş ve çalışmada bağımsız olma, yalnız çalışmayı sevme.
• Çok yönlü olma, değişik hobi ve
becerileri denemekten hoşlanma.
• Arkadaş canlısı olma, dışa açık,
sosyal olma.
 Peki
siz nasıl bir anne babasınız?
Çocuğun doğuştan gelen
zekâsının yanı sıra, zihin gelişiminde anne ve babanın
ebeveynlik tarzı da büyük önem taşıyor. Yetersiz öğrenmenin en
önemli nedeninin pasiflik olduğunu vurgulayan Psikolog Reuven
Feuerstein’e göre, çocukta zekâyı zenginleştirmek için
ebeveynlerin bazı soruları kendilerine sorması gerekiyor.
Aşağıdaki soruların yanıtlarının ‘evet’ olması durumunda
gerçekten çocuklarınızın gelişimi için çaba gösterdiğiniz
söylenebilir.
• Çocuğunuzun etkinliklerde aktif olmasını sağlıyor musunuz?
• Öğrenmesi gerekenleri birçok kez
tekrar ediyor musunuz?
• Aktif araştırma ve keşif için
çocuğunuzu cesaretlendiriyor musunuz?
• Evinizi çocuğunuz için tehlikesiz
hale getirdiniz mi?
• Çeşitli oyuncak ve objeleri
çocuğunuza sunuyor musunuz?
• Onunla sürekli konuşuyor, iletişim
kuruyor musunuz?
• Neden - sonuç bağlantısı kurabilmesi
için yardımcı oluyor musunuz?
• Çocuğunuz sesler çıkarttığında veya
daha üst yaş grubunda sizinle konuştuğunda sevecen sözcüklerle
yaklaşıyor musunuz?
• Bağırmamaya, fiziksel cezalar
uygulamamaya özen gösteriyor musunuz?
• Çocuğunuzla ilgilendiğinizi ona
gösteriyor musunuz?
Çocuğunuz ‘normal’ mi?
Yaşlarına göre çocuklar belli bir
gelişim seyri izliyorlar. Uzmanlara göre, aşağıda verilen
parametrelere uyan çocukların zekâsı, en azından normal
gelişimini sürdürüyor demektir:
1 Yaş
• Yardımla yürüyebiliyor mu?
• Birkaç kelime söyleyebiliyor mu?
• Eğilerek oyuncağını yerden alabiliyor
mu?
• Eşyaları birbirine vurarak ses
çıkartıyor mu?
• Sevgisini gösteriyor mu?
• Bardaktan su içebiliyor mu?
• İki elinde oyuncak varken birini
bırakıp üçüncüsünü alabiliyor mu?
• Mamasını kaşıkla yiyebiliyor mu?
• Onunla konuştuğunuzda tepki
verebiliyor mu?
2 Yaş
• Yardımsız yürüyebiliyor mu?
• 2 - 3 kelimeden oluşan cümle
kurabiliyor mu?
• Komutları (‘Kapıyı aç’ gibi..) yerine
getiriyor mu?
• Topa tekme vurabiliyor mu?
• Eşyaları (basit, az sayıda)
tanıyabiliyor mu?
• Altı küple kule yapabiliyor mu?
• İsteklerini anlatabiliyor mu?
• Kakasını tutmaya başladı mı?
• Kaşık kullanabiliyor mu?
3 Yaş
• Küplerden köprü kurabiliyor mu?
• Daireyi bakarak çizebiliyor mu?
• Cinsiyetinin farkında mı?
• Ayakkabısını ayağına geçirip,
düğmesini çözüp, ilikleyebiliyor mu?
• Üçe kadar sayabiliyor mu?
• Kısa cümleler kurabiliyor mu?
4 Yaş
• Kareyi kopya edebiliyor mu?
• 4’e kadar sayabiliyor mu?
• 3 parçalı yap - boz yapabiliyor mu?
• Uzun bir cümleyi tekrar edebiliyor mu?
• Kâğıdı katlayabiliyor mu?
• ‘Acıkınca, uykun gelince ne yaparsın?’
gibi sorulara doğru cevap veriyor mu?
5 Yaş
• Üçgen çizebiliyor mu?
• Basit insan resmi (çöp adam)
çizebiliyor mu?
• 4 rengi biliyor mu?
• 4 parçalı yap - boz yapabiliyor mu?
• 10 küple kule yapabiliyor mu?
• Ayakkabı bağcıklarını bağlayabiliyor
mu?
• Kavramları biliyor mu? (Gece gündüz,
sabah akşam gibi)
6 yaş
• Sağ sol kavramını biliyor mu?
• Daha ayrıntılı insan resmi çizebiliyor
mu?
• Parçaları tanıyor mu?
|
